SS CHA (gebouwd in 1871 of 1872)
Info over de goederenwagon:

In 1863 werd de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS) opgericht om treindiensten op de nieuw aangelegde spoorlijnen te exploiteren. Door de aanleg van nieuwe spoorlijnen en de toename van het goederenvervoer bestelde de Staatsspoorwegen bij drie fabrikanten in totaal 240 houten goederenwagons om haar materieelpark uit te breiden. De drie fabrieken bouwden de goederenwagons in 1871 en 1872. Fabrikant Beijnes in Haarlem bouwde de wagons met de nummers SS 10370 t/m 10389 en SS 10410 t/m 10469. De fabrikant Evrard in Brussel bouwde de wagons met de nummers SS 10470 t/m 10519. Het Duitse Actien Gesellschaft in Berlijn bouwde de wagons met de nummers SS 10520 t/m 10574 en SS 10615 t/m 10669. De serie kreeg de typeaanduiding CHA. CH staat voor 'gesloten goederenwagon' en de A geeft het draagvermogen van de goederenwagons aan. De aanduiding CHA werd niet uitsluitend voor de 240 wagons van deze serie gebruikt. Ook andere series goederenwagons kregen van de SS en later van NS de typeaanduiding CHA.

In het begin waren treinen niet voorzien van een remsysteem waarmee de gehele trein geremd kon worden. De locomotief kon alleen zijn eigen remmen bedienen. Aangezien dit niet genoeg remkracht was voor een hele trein, waren er verdeeld over de treinen een of meerdere voertuigen aanwezig die wel voorzien waren van remmen en remhuisjes. In de huisjes zaten remmers die hun rijtuig of wagon konden laten remmen. In 1869 werd het Westinghouse-remsysteem uitgevonden. Dit systeem bestaat uit een luchtleiding die door de gehele trein gaat. Ieder voertuig in de trein heeft zijn eigen remmen die door de remleiding aangestuurd kunnen worden. Dit nieuwe remsysteem is veel veiliger dan het oude systeem. Door de Westinghouserem kunnen reizigers aan de noodrem trekken en een snelremming laten uitvoeren. Als een koppeling zou breken, voert de trein ook automatisch een snelremming uit. Na de uitvinding van het Westinghouse-remsysteem werden de treinen zwaarder en konden ze sneller rijden. De stoomlocomotieven van de serie 284 t/m 287, die in 1880 aan de Nederlandsche Rhijnspoorweg-Maatschappij (NRS) werden geleverd, waren in Nederland de eerste locomotieven met het Westinghouse-remsysteem. In de vele jaren die volgden, werden alle voertuigen voorzien van deze rem. Voor goederentreinen werd het pas in 1934 verplicht om een doorgaande luchtleiding te hebben. Deze verplichting was al eerder voor reizigerstreinen ingevoerd.

De Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HSM) en de Staatsspoorwegen (SS) waren bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog (1914 - 1918) door eerdere fusies en het overnemen van de exploitatie van andere spoorbedrijven de grootste spoorvervoerders in Nederland. De bedrijven concurreerden hevig met elkaar, maar vanwege de oorlogsdreiging werden beide spoorbedrijven tijdens de oorlog onder militair gezag geplaatst. Vanwege de tekorten door de oorlog richtten de HSM en SS per 1 januari 1917 een nieuw belangengemeenschap op: de Nederlandsche Spoorwegen (NS). Onder het nieuwe samenwerkingsverband werkten de bedrijven nog beter samen. In 1921 werd al het spoorwegmaterieel omgenummerd naar nieuwe nummerschema's van de NS. Vanaf eind jaren '20 begon NS met het invoeren van haar eigen huisstijl op het materieel om zo de verschillende huisstijlen te vervangen. Er werd gekozen om alle treinen donkergroen te schilderen. NS koos voor een donkere kleur, zodat de treinen minder vies werden. Na de oorlog kregen de treinen en trams hevige concurrentie van bussen, personenauto's, fietsen en vrachtwagens. Andere kleinere, nog bestaande spoorbedrijven lieten vanwege de verliezen hun exploitatie overnemen door de NS. Na de belangengemeenschap werd de Nederlandsche Spoorwegen op 2 augustus 1937 officieel als bedrijf opgericht. Alle vervoerders waarvan NS de exploitatie verzorgde werden op 1 januari 1938 geheel gefuseerd. NS was nog het enige spoorbedrijf dat op het hoofdspoor reed. Op de tram- en lokaallijnen reden nog wel andere bedrijven.

De houten SS-goederenwagons kregen in 1921 een nieuwe nummering bij de Nederlandsche Spoorwegen. In 1921 was een deel van de goederenwagons al terzijde gesteld, waardoor slechts 197 van de oorspronkelijke 240 goederenwagons nieuwe NS-nummers kregen. De door Beijnes gebouwde wagons met de SS-nummers 10370 t/m 10389 en 10410 t/m 10469 kregen bij NS de nummers CHA 686 t/m 725. De door Evrard gebouwde wagons met de SS-nummers 10470 t/m 10519 kregen bij NS de nummers CHA 726 t/m 774. De door Actien Gesellschaft gebouwde goederenwagons met de SS-nummers 10520 t/m 10574 en 10615 t/m 10669 kregen bij NS de nummers CHA 775 t/m 882. NS stelde alle wagons tussen 1933 en 1945 buiten dienst. Daarmee hadden de goederenwagons een indrukwekkend lange diensttijd van meer dan zeventig jaar. Een deel van de wagons kreeg een tweede leven als schuur of voor vergelijkbare doeleinden. Van deze serie zijn twee exemplaren bewaard gebleven, waarvan de nummers helaas onbekend zijn. Een wagon behoort tot de collectie van de Stoomtrein Goes - Borsele en de andere goederenwagon is eigendom van de Museum Buurtspoorweg.

 
 
   

De Nederlandse Spoorwegen (en andere spoorbedrijven) hebben altijd, en doen dat nog steeds, vrijwel al hun terzijde gestelde materieel laten slopen waardoor er relatief weinig voor spoorwegmusea bewaard is gebleven. Doordat tijdens de wederopbouw vele rijtuigen en goederenwagons buiten de spoorwegen een tweede leven hebben gevonden, zijn tientallen van deze rijtuigen en goederenwagons bewaard gebleven. Spoorwegmusea hebben een groot aantal van deze rijtuigen en goederenwagons teruggevonden en hebben ze gerestaureerd in de staat waarin zij vroeger bij de spoorwegen dienst hebben gedaan. Hierdoor zijn veel bijzondere rijtuigen en goederenwagons bewaard gebleven die anders waren gesloopt. Vele van deze bewaarde rijtuigen en goederenwagons hebben later vanwege hun historische waarde de hoogste A-status toegekend gekregen binnen het Nationaal Register Mobiel Erfgoed. De rijtuigen GS AB22, NS BC423, NS BC425, NS BC455, NS C1040, NS C1137, NS B1605, NS C7032, NTM C205, RTM AB334, SBM AB24 en ZVTM AB8 werden na de oorlog als woningen gebruikt en zijn hierdoor bewaard gebleven. In Zuid-Holland staat een rijtuig dat nog steeds dienst doet als woning. Het rijtuig ZE AB6 en een eerste klas rijtuig van de ZNSM werden als tuinhuisjes gebruikt. De goederenwagons EDS 85, N.H.T.M. 21, NCS LD5, NS Dt406, NTM E3, NTM E67, NTM E128, NTM E134, NTM F63, O.G. E102, een onbekende SS CHA, SS 10410, SS 11076, SS 11940, USATC 224340, USATC 220410, ZVTM D59 en de rijtuigen NCS BC6 en NS AB7216 werden als schuren of opslagruimtes gebruikt en zijn daardoor niet gesloopt. De goederenwagons NS CHD 8681 en NTM P1, en de SBM D5 werden als stal voor dieren gebruikt. De NTM D6 heeft een tweede leven gekregen als kantoor. De rijtuigen NS B1813 en NS C1820 werden respectievelijk als eet- en verblijfsruimte en als slaapzaal gebruikt bij een vakantieverblijf. Het rijtuig NS C6478 werd op een kinderspeelplaats geplaatst en is hiermee bewaard gebleven.

Na de buitendienststelling kwam een van de goederenwagons kort na de oorlog, in 1945, terecht bij de familie Van Olst in Andelst. Tijdens de oorlog liep de wagon forse schade op, waardoor de NS de goederenwagon niet meer in dienst nam. De fruitteler gebruikte de wagon daar meer dan een halve eeuw als schuur. De eigenaar nam in 2016 per e-mail contact op met het Spoorwegmuseum met de vraag of het museum de goederenwagon aan haar collectie wilde toevoegen. De eigenaar wilde zijn schuur wegdoen en vond het zonde om de goederenwagon te laten slopen. In het voorjaar van 2017 kwamen medewerkers van het Spoorwegmuseum de wagon inspecteren. De wagon bleek tot de serie van 240 goederenwagons van de Staatsspoorwegen uit 1871 en 1872 te behoren. Het bleek een van de wagons te zijn die door fabrikant Evrard in Brussel waren gebouwd. Dit betekent dat de wagon behoort tot de nummerserie SS CHA 10470 t/m 10519, die later bij NS werd vernummerd tot NS CHA 726 t/m 774. Het precieze nummer van de wagon is onbekend. Het Spoorwegmuseum wilde de unieke goederenwagon graag in zijn collectie opnemen. Op 14 november 2017 werd de wagon per vrachtwagen naar het Spoorwegmuseum in Utrecht vervoerd en op het buitenterrein geplaatst. Bezoekers konden de wagon daar enkele maanden bekijken. Daarna werd de wagon naar het museumdepot in Blerick gebracht. Het Spoorwegmuseum was van plan om de goederenwagon grondig restaureren om zo de beginjaren van het goederenvervoer van de Staatsspoorwegen te laten zien. Het museum heeft nog een andere goederenwagon van de Staatsspoorwegen in de collectie: de veewagen SS 3517 FO uit 1864. Beide goederenwagons zouden samen een mooi beeld geven van het goederenvervoer van de Staatsspoorwegen in de negentiende eeuw.

In 2025 begon het Spoorwegmuseum aan een grote koerswijziging. Het museum ging zich meer richten op gezinnen met kinderen en educatie, en minder op volwassenen die geïnteresseerd zijn in de (cultuur)geschiedenis van het spoor en treinen. De eerste stap werd op 16 mei 2025 bekendgemaakt. Het museum maakte bekend dat het een deel van zijn treinencollectie en duizenden losse historische objecten en modelbouwtreinen zou afstoten. Doordat het Spoorwegmuseum deels het depot in Blerick verlaat, werden vanwege ruimtegebruik een aantal treinen waarvan het museum meerdere exemplaren van dezelfde serie in bezit heeft afgestoten. Het gaat om de locomotieven Sik 286, de Hippel 512, de 1312 en de 2264. Ook de losse kop van Mat'46 285 werd afgestoten, omdat het museum het volledige treinstel 273 bezit. Daarnaast werden treinen afgestoten waarvan het Spoorwegmuseum slechts één exemplaar van een serie bezit, maar waarvan de kosten voor optische restauratie te hoog werden geacht. Het gaat om de 1656, Plan U 114, DDM ABv 26-37 618 'Olifant', DD-AR ABv 380 7576, slaaprijtuig CIWL 4750, ongevallenkraan 482, een gesloten goederenwagon SS CHA uit 1871 of 1872 en een Duitse gasketelwagon uit 1921. Het bestuur van de Vrienden van het Spoorwegmuseum kreeg op 19 september 2025 onverwacht te horen dat het Spoorwegmuseum de samenwerking na 55 jaar eenzijdig zou beëindigen. De ongeveer 800 leden doneerden geld en hielpen bij het onderhoud en de restauratie van treinen van het Spoorwegmuseum. De Vrienden vonden de geschiedenis van het spoor juist erg belangrijk. Dat sloot niet aan bij de nieuwe koers van het museum. De samenwerking stopt per 1 januari 2027. De directrice van het Spoorwegmuseum, Leontien Lems, gaf op 6 november 2025 een uitgebreide toelichting op de opvallende nieuwe koers van het Spoorwegmuseum.

De SS CHA-goederenwagon en de Duitse gasketelwagon uit de collectie van het Spoorwegmuseum werden eind 2025 overgenomen door de Museum Buurtspoorweg. Hoewel de SS CHA uit 1871 of 1872 vanwege zijn hoge leeftijd een zeer bijzonder object is, heeft de wagon nog een forse restauratie nodig. De wagon werd per vrachtwagen naar Haaksbergen vervoerd. De Museum Buurtspoorweg heeft nog een andere goederenwagon van de Staatsspoorwegen in de collectie: SS 11940 / NS 1524 uit 1892. Beide goederenwagons zouden samen een mooi beeld geven van het goederenvervoer van de Staatsspoorwegen in de negentiende eeuw.

De SS CHA-goederenwagon heeft vanwege zijn cultuurhistorische waarde binnen het Nationaal Register Mobiel Erfgoed de C-status gekregen. De goederenwagon is, samen met het exemplaar van de Stoomtrein Goes - Borsele, de oudst bewaarde gesloten goederenwagon van de Staatsspoorwegen. Omdat het exemplaar van de Stoomtrein Goes - Borsele al de hoogste A-status heeft gekregen, heeft deze wagon de C-status gekregen.

 
De SS CHA staat in Haaksbergen achter de loods opgesteld. Najaarsstoomdagen 2026, 18 oktober 2026. © TreinenInNederland.nl